مؤسسه پیام امام هادی (ع)
30 بازدید
نحوه تهیه : فردی
محل انتشار : پژوهش و حوزه ) پاییز 1382 - شماره 15 (10 صفحه - از 172 تا 181)
تعداد شرکت کننده : 0

مؤسسه پیام امام هادی (ع) به مدد توکل، پشتکار، خلاقیت و روحیه تعاون و همکاری پژوهشگران خود، تاکنون تحقیقات و پژوهش‌های درخور و ارزشمندی را در اختیار مراکز و حوزه‌های علمی قرار داده که منتخب کتاب سال جمهوری اسلامی ایران، انتخاب برتر در کتاب سال ولایت و گزینش برتر در کتاب سال حوزه، بخشی از افتخارات علمی و فرهنگی این مؤسسه تحقیقاتی است.

پژوهش و حوزه برای آشنایی بیشتر با روش‌ها، فعالیت‌های پژوهشی و اطلاع از کارهای در دست اقدام و برنامه‌های آینده این مؤسسه، گفت‌وگویی را با آقای رفیعی‌پور مدیر مؤسسه انجام داده است که در دیدرس خوانندگان می‌نهد.

پژوهش و حوزه: در ابتدا از تأسیس مؤسسه و انگیزه‌ای که باعث شد شما به فکر ایجاد مؤسسه‌ای تحقیقاتی بیفتید، بگوئید.

از زمان طلبگی علاقه شخصی بنده کارهای تحقیقی بود. پس از اتمام تحصیل و تدریس رسمی در حوزه، تابستان‌ها مشغول فعالیت‌های پژوهشی و تحقیقی بودم تا این‌که در پانزدهم ذی الحجه سال 1412 ه ق مصادف با آغاز سیزدهمین

قرن تولد حضرت امام هادی (ع) از طرف آیت‌الله گلپایگانی(ره) مجلس جشنی در مدرسه فیضیه برگزار شد. در آن مجلس، پیام آیت‌الله گلپایگانی در مظلومیت امام هادی (ع) و ظلم و جوری که باعث شد آن حضرت نتوانند به نحو مطلوب علوم خودشان را به جامعه منتقل کنند، قرائت شد.

بنده در آن مجلس شدیدا متأثر شدم و نگرانی‌ام نسبت به مظلومیت ائمه(ع) به خصوص امام هادی، امام جواد و امام حسن عسگری (ع) بیشتر شد و از همان مجلس با خود عهد کردم، مؤسسه‌ای به نام امام دهم(ع) تأسیس کنم و زیر پرچم و نام امام هادی (ع) به فعالیت‌های پژوهشی بپردازم.

بدین ترتیب، مؤسسه‌ای به نام مبارک امام هادی (ع) تأسیس شد و از آن زمان تاکنون شرمنده الطاف غیبی امام هادی (ع) هستم.

پژوهش و حوزه: نخستین کار تحقیقاتی که در مؤسسه امام هادی (ع) شروع کردید، چه بود؟

از ابتدا نیت کردیم آنچه که به نفع اسلام است اعم از تألیف، ترجمه و احیای تراث کار شود. البته علاقه شخصی بنده تحقیق و پژوهش روی متون و ریشه‌ها بود. برای همین، در ابتدا به فکر تهیه نسخه‌های خطی اصول اربعة مأة و احیای آن‌ها بودیم که یکی از بزرگان حوزه به من گفت: «با توجه به مشکلات و صرف وقت زیادی که برای پیدا کردن نسخه‌های خطی اصول اربعة‌مأة لازم است، در حال حاضر روی دو کتاب المقنع و الهدایة (تألیف شیخ صدوق ) کار کنید؛ زیرا حوزه‌های علمی نیاز شدیدی به آن‌ها دارند. بنده نیز پذیرفتم.

باید این نکته را یادآوری کنم، سبک کار ما روی این دو کتاب، روش تحقیقاتی معمول نبود که نسخه مورد تحقیق را با یک یا چند نسخه دیگر مقابله، تصحیح و تحقیق می‌کنند.

در مورد کتاب‌های المقنع و الهدایة از دورانی که بنده در دروس خارج حاضر می‌شدم، می‌دیدم که اساتید و علما عبارت المقنع و الهدایة و النهایة و همچنین المقنعة شیخ مفید را به عنوان حدیث تلقی می‌کنند. اگر چه نمی‌گویند مدرک این حدیث و عبارت کجا است. مثلاً اگر کتاب مستدرک الوسایل را نگاه کنید می‌بینید چنین

گروه فقه و حدیث یکی از بخش‌های مؤسسه است و دو کتاب المقنع و الهدایة ازکارهای این بخش است. این دو کتاب بسیار مورد توجه قرار گرفت؛ زیرا زمانی که المقنع برای چاپ آماده شد، به ما گفته می‌شد بیشتر از دوهزار نسخه چاپ نکنید؛ چون کتاب تخصصی است و خریدار زیادی ندارد؛ اما سه هزار و پانصد نسخه چاپ کردیم و در سه ماهه اول همه نسخه‌ها به فروش رفت و در حال حاضر نایاب است. البته قصد داریم آن را با برخی اصلاحات و تغییرات، مجددا چاپ و منتشر کنیم.

از کارهای دیگر این گروه،النهایة شیخ طوسی (ره) است که به روش المقنع و الهدایة در دست پژوهش است و اگر موفق شویم در طول ده سال(7 سال آن گذشته) به پایان ببریم زمان مناسبی است. کار دیگری که در این بخش در حال انجام است تحقیق روی المقنعة شیخ مفید(ره) است.

یکی از بخش‌های دیگر مؤسسه، گروه حدیث است. در این گروه احادیث معتبر و صحیح السندی که مورد نیاز همگانی است، انتشار می‌یابد؛ مثل چاپ و نشر چهل حدیث معتبر درباره روزه با نام انوار درخشان، چهل حدیث معتبر در پند و اندرز با عنوان انوار هدایت و انتشار خطبه‌های حضرت زهرا (س)، ام کلثوم و فاطمه بنت الحسین با عنوان چشمه سار کوثر.

از بخش‌های دیگر مؤسسه، گروه امام مهدی (عج) است که پژوهش‌هایی را درباره امام زمان (عج) و علائم ظهور در دست انجام دارد. یکی از کارهایی که در این گروه تحقیق و منتشر شده، منتخب انوار المضیئة تألیف علامه نیلی است که در سال 1379 کتاب ممتاز حوزه علمیه و در سال 1380 کتاب برتر سال ولایت شناخته شد.

گروه ادعیه و مزار از دیگر بخش‌های مؤسسه است که تدوین موسوعة زیارات المعصومین یکی از کارهای در حال انجام آن است. این موسوعه دارای پنج جلد خواهد بود که جلد اول آن، درباره زیارت‌های پیغمبر اکرم (ص)، حضرت زهرا (س) و ائمه بقیع است. جلد دوم به زیارت‌های امیرالمؤمنین و جلد سوم به زیارت‌های امام حسین (ع) و

جلد چهارم به زیارت‌های عسکریین، امام رضا (ع) و امام زمان (عج) اختصاص دارد. جلد پنجم زیارت‌های جامعه زیارت‌های امامزادگان معتبر و برخی اهل قبور و فهرست‌واره‌ای فنی را در بردارد. البته با توجه به گستردگی زیارت‌های جلد پنجم، ممکن است جلد ششم نیز افزوده شود.

پژوهش و حوزه: پیشرفت کار این بخش چقدر است و این موسوعه چه زمانی عرضه خواهد شد؟

جلد اول، دوم و سوم به همراه فهرست های فنی آن‌ها تمام شده و مشغول فهرست‌نویسی جلد چهارم هستیم. جلد پنجم نیز در مرحله غلط گیری و تصحیح متن است که امیدواریم به زودی برای تهیه فهرست آماده شود.

پژوهش و حوزه: به نظر می‌رسد رویکرد شما در نوشتن مقدمه برای آثار پژوهشی قدری متفاوت باشد، به گونه‌ای که برخی مقدمات کتاب‌های شما، یک کار پژوهشی مستقل به نظر می‌آید. در این ارتباط توضیح دهید و این‌که چه میزان مورد توجه واقع‌شده است؟

به خاطر دارم کتاب الهدایة حدود یک سال بود که آماده شده بود؛ اما به دلیل مقدمه به چاپخانه ارسال نشد؛ زیرا تصور می‌کردم مقدمه‌های نگاشته شده برای کتاب‌ها معمولاً مشترک و فاقد مطلب جدید و در خور توجهی است. بنابراین، با وسواس بیشتری به آن نگاه می‌کردم و در مدت یک سالی که کتاب با تأخیر چاپ شد، مقدمه‌ای با دویست و سی صفحه آماده و تمام مشایخ صدوق و تلامذ و رحلات و . . . بررسی و در هر باب مطالب نو و قابل توجهی برای تحقیق فراهم شد.

یکی از کارهای زیبایی که در المقنع و الهدایة ثابت شد و در النهایة و المقنعة نیز با توجه به پیش نویسی که تهیه‌شده، امیدوارم ثابت شود، اثبات قول اساتید و بزرگانی است که قائل بودند متون این کتاب‌ها هم فقه است و هم حدیث. چنانچه موفق شویم این ادعا را ثابت کنیم، اختلافات بسیاری که از قرن‌ها پیش بین علم

وجود داشته و عده‌ای این متون را فقط فقهی و برخی دیگر فقهی ـ روایی قلمداد می‌کرده‌اند ، خاتمه می‌یابد. در مقدمه کتاب الهدایة چهار ثمره فقهی و اصولی نیز برای آن ذکر کرده‌ایم که ذیل باب «اقوال القدما فی کتبهم الفقهیة خبر او فی معنی الخبر» قول آیت الله بروجردی را آورده و سپس چهار ثمره فقهی و اصولی برای آن برشمردیم.

همچنین در این مقدمه، برخی شیوخ به تعداد شیوخی که قبلاً ذکر شده بود، افزوده و ثابت شد بسیاری از این شیوخ، با سایر شیوخ یکی هستند. این مطلب دارای ثمره علمی و رجالی فراوانی است. از جمله این که فلان شیخ تاکنون مجهول بوده ولی در حال حاضر موثق شده‌است.

یکی از ثمرات دیگر مقدمه، معرفی شاگردان شیخ است. تا قبل از کار ما بیست و هفت نفر معرفی شده‌اند که به طور مستقیم از شیخ صدوق (ره) روایت نقل کرده‌اند؛ اما پس از یک فعالیت فشرده و بررسی کتاب‌هایی که از زمان شیخ تا قرن‌های بعد به دست ما رسیده، موفق شدیم تعداد شاگردان و راویان مهم شیخ را به چهل و سه نفر برسانیم و این برای اهل تحقیق و پژوهش کار نو و تازه‌ای بود.

کار دیگری که در مقدمه الهدایة انجام دادیم، استخراج سفرهای شیخ صدوق از گفته‌هایش بود؛ مثلاً در بیان فلان حدیث، شیخ می‌گوید که این حدیث را در سال فلان و از فلان شیخ در نیشابور نقل می‌کنم یا در سال فلان در ماورالنهر یا در بغداد یا در کوفه نقل می‌کنم. بدین ترتیب، برای اولین بار سفرهای شیخ از کلام و عبارت ایشان استخراج گردید که کاری بدیع بود.

موضوع دیگری که در مقدمه روی آن پژوهش کردیم، استخراج اسامی بسیاری از کتاب‌های شیخ و معرفی آن‌ها از داخل کتاب‌های شیخ بود. یکی از ثمرات این کار این بود که موارد اختلافی روشن شد؛ مثل این‌که آیا «اکمال الدین» صحیح است یا «کمال الدین» که از کلام خود شیخ معلوم شد نام‌گذاری او کمال الدین بوده است؛ زیرا خود صدوق چند بار در مقدمه و در حرف «کاف» کمال الدین گفته است و در جایی که ثابت شود خود مؤلف در چند مورد آن را ذکر کرده، معلوم می‌شود همان صحیح است؛ اما در عین حال، اقوال مخالف (مثلاً در مورد اکمال الدین) را هم بدون نقد ذکر کرده‌ایم که مسلما خواننده با مقایسه دو مورد به حقیقت پی می‌برد.

 

پژوهش و حوزه: در تحقیق شما هیچ‌گونه موارد اختلافی نیز پیدا نشد؟

پس از اتمام کار المقنع، جست‌وجو کردم ببینم چند درصد را ما موفق نشده‌ایم ثابت کنیم. نتیجه بررسی نشان داد در حدود یک یا دو درصد. البته نه این‌که نتوانسته باشیم ثابت کنیم بلکه چون روایت «مثل» یا با «تفاوت یسیر» پیدا نکردیم، ثابت نشده است که آن را هم با «انظر» ارجاع دادیم و در ذیل آن چند روایت ذکر کرده‌ایم که خواننده وقتی آن روایت‌ها را می‌خواند متوجه می‌شود که این روایت‌ها، همان عبارتی است که مرحوم صدوق نوشته است و نشان می‌دهد عبارت ایشان، کاملاً از روایات گرفته شده است.

پژوهش و حوزه: یکی از پژوهش‌های در دست اقدام شما، تدوین موسوعه زیارات معصومین(ع) است. چه انگیزه‌های در تدوین آن دارید؟ ویژگی آن چیست؟

زیارت‌ها مانند دعاها اقیانوسی از معارف اسلامی است . ما پس از قدری تحقیق و پژوهش متوجه شدیم که متن تصحیح شده‌ای که اهل تحقیق به آن استناد کنند، یا اصلاً موجود نیست یا بسیار محدود است. به این دلیل تصمیم گرفتیم با تصحیح و تحقیق زیارت‌ها، برخی علوم را از آن‌ها استخراج کنیم. در این کار سعی شده زیارت‌های هر معصوم دارای چند باب باشد: یک باب، ترجمه یا خلاصه‌ای از زندگی معصوم. باب دوم فضایل شهری که معصوم در آن مدفون است و فضایل موضع قبر معصوم و در باب دیگر فضایل زیارت معصوم، اوقات و آداب زیارت، آداب بعد از زیارت و وداع آمده است. البته در لابه لای زیارت‌های معصومین (ع) برخی مشاهد مشرفه نیز معرفی شده‌اند.

در ابتدای هر باب نیز، روایت‌های چهارده معصوم(ع) را به ترتیب از پیامبر اکرم(ص) تا حضرت مهدی(عج) ذکر کرده‌ایم.

در این پژوهش معلوم شد، بسیاری از زیارت‌ها روایت خود معصوم(ع) است که ما آن را برای هر معصوم(ع) در بابی مستقل ذکر کرده‌ایم. همچنین آنچه را که به صورت زیارت غیر روایی است و ممکن است علما بدون بیان سند ذکر کرده باشند یا تألیف خود آن‌ها باشد، با عنوان «ما ورد من طرق اخری» در ذیل هر باب آورده‌ایم. با این روش به راحتی می‌توان دریافت که متون زیارت‌ها مسند با غیر مسند چه اندازه تشابه و تطابق دارند.

پژوهش و حوزه: آیا این تحقیق در مورد زیارت‌های امامزادگان معتبر نیز انجام گرفته است؟

ما قصد داریم بعد از اتمام موسوعه زیارات معصومین(ع)، نسبت به برخی زیارت‌های امامزادگان مشهور مثل حضرت معصومه (س) در قم، امامزاده سید محمد در سامرا و حضرت عبدالعظیم حسنی در ری کاری صورت دهیم. البته برنامه کاری ما تحقیق روی مدارک قبل از زمان مجلسی است.

پژوهش و حوزه: در ارتباط با کتاب منتخب الانوارالمضیئة که در سال 1379 کتاب برتر حوزه و در سال 1380 کتاب ممتاز ولایت شناخته شد، توضیح دهید. چه ویژگی‌هایی باعث انتخاب این اثر شد؟

افتخار اصلی بنده و همکارانم این است که این کتاب، مورد توجه امام زمان (عج) واقع شده باشد. در عین حال از برگزار کنندگان و داوران و مسئولان حوزه و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی تشکر می‌کنم.

بهتر است به برخی ویژگی‌های این کتاب، از قول داوران کتاب سال اشاره کنم: دقت در تصحیح، ذکر منابع و مآخذ و آدرسی که روایت از آن نقل شده، ذکر مدارک و منابع اهل سنت به صورت علمی به گونه‌ای که اگر محقق و اندیشمند بی طرفی آن‌ها را مطالعه می‌کرد، به این نتیجه می‌رسید همان «مهدی» که شیعه به عنوان منجی به آن معتقد است، در منابع و مدارک اهل سنت نیز به عینه موجود است.

ویژگی دیگر این تحقیق، دسترسی به تنها نسخه منحصر به فرد الانوارالمضیئة بود که پس از جست‌وجوی فراوان در کتابخانه‌های داخل و خارج از کشور به دست رسید و ما توانستیم با استفاده از این نسخه و سه نسخه دیگر، مقابله و تصحیح خوب و عالم پسندی ارائه کنیم.

پژوهش و حوزه: آیا علت خاصی باعث شد که شما این کتاب را برای تحقیق انتخاب کنید؟

در روزهایی که مشغول کار روی المقنع و الهدایة بودیم، یکی از علما نسخه

نفیسی از کتاب منتخب الانوارالمضیئة را که از هند آورده بود، به من داد و پیشنهاد کرد روی آن کار کنیم. در ابتدا خواستم به علت مشغله زیاد عذرخواهی کنم؛ اما با لطف حضرت حجت (عج) به خود آمدم و فورا کتاب را گرفتم و از دوستانی که در خارج از کشور بودند درخواست کردم نسبت به یافتن نسخه اصلی آن جست‌وجو کنند. در داخل هم تلاش زیادی کردیم تا این که در کتابخانه مجلس شورای اسلامی، نسخه‌ی منحصر به فردی از کتاب موجود به دست آوردیم.

پژوهش و حوزه: یکی از کارهای شما در این کتاب، نوشتن زندگی علامه نیلی است. لطفا در این رابطه بیشتر توضیح دهید؟

پس از آن که اصل تحقیق روی این کتاب را توفیق الهی می‌دانم و بنده و همکارانم بسیار از آن لذت بردیم، نوشتن زندگی علامه نیلی و مطالعه در زندگی ایشان انصافا لذت دوم من در این کار بود. علامه نیلی از بزرگان شیعه اما بسیار گمنام است. ایشان استاد ابن فهد حلی بود که بسیار مشهور و اهل معنا بوده است.

این بررسی نشان داد در آثار کتاب‌شناسی، با کتاب این بزرگوار برخورد خوبی نشده است و معرفی‌هایی که از آن صورت گرفته، بسیار ناقص و محدود بوده است. بنده بسیار خرسندم که نام این عالم بزرگ احیا شد.

نکته دیگری که در مقدمه این کتاب ثابت کرده‌ایم این است که آنچه در دست ما است تنها یک جلد از چند جلد انوار المضیئة است که دربردارنده مباحث توحید، نبوت، امامت و برخی علوم قرآنی است. بخش امامت دو فصل مستقل داشته که یک فصل آن، مربوط به شرایط عام امام بوده است و فصل دوم، دوازده فصل مربوط به دوازده امام داشته است و این منتخب الانوارالمضیئة موجود، در واقع منتخبی از فصل دوازدهم باب امامت آن کتاب بزرگ است که در حال حاضر یک جلد از آن موجود و بقیه در دست نیست. بنابراین، الانوارالمضیئة در حقیقت یک موسوعه بوده است.

پژوهش و حوزه: یکی از پروژه‌های تحقیقاتی شما، کار روی کتاب المقنعة شیخ مفید است.در این رابطه توضیح بفرمایید.

پس از چاپ المقنع و الهدایة و اثبات روایت بودن عبارات آن‌ها، این کار بسیار

مورد توجه و استقبال مراجع و علما قرار گرفت. پس از انتشار کتاب المقنع، با وجودی که به کار الهدایة و النهایة شیخ طوسی مشغول بودیم، تحقیق روی این کتاب را هم آغاز کردیم و الان عبارات مقنعة به عنوان تخریج علمی در پیش نویس انجام شده است. البته علی رغم داشتن نسخ بسیار خوبی از المقنعة هنوز به دنبال نسخه ناب و منحصر به فردی از آن هستیم. همان طور که می‌دانید تهذیب شیخ طوسی در شرح المقنعة مفید است؛ اما توضیحات شیخ در برخی موارد اندک است. به علاوه شیخ طوسی در مقام اثبات روایت بودن فتاوای شیخ مفید نبوده است؛ ولی ما به دنبال اثبات آن هستیم که فتاوای شیخ مفید در المقنعة و عبارات آن، روایت است.

پژوهش و حوزه: یکی از دغدغه‌های حال حاضر فعالیت‌های پژوهشی بی‌اطلاعی مراکز از کارهای یکدیگر و در نتیجه انجام برخی کارهای تکراری است. با توجه به توان و بودجه کلانی که این گونه تحقیقات نیاز دارند، شما چگونه از انجام یک کار پژوهشی مشابه مطلع می‌شوید و چه اقداماتی برای جلوگیری از انجام این قبیل کارها، اتخاذ می‌کنید؟

بنده ازابتدای فعالیت مؤسسه و در حد توان این کار را انجام داده‌ام. یادم هست زمانی که می‌خواستم کار روی المقنع و الهدایة را شروع کنم، از مؤسسات فعالی مثل جامعه مدرسین، مؤسسه آل البیت (ع) و برخی مراکز دیگر حتی از برخی بزرگان و مطلعان سؤال کردم آیا کسی را سراغ دارند که روی این دو کتاب به این سبک تحقیق کرده باشد؟ نتیجه تفحص نشان داد کسی تحقیقی انجام نداده است.

در مورد المقنع و کارهای دیگر هم تقریبا مطمئن شده‌ایم که به روش این مؤسسه، کاری صورت نمی‌گیرد. حتی در مورد نهایة که توسط جامعه مدرسین کار شد و به نام نهایه و نکته‌های آن چاپ گردید، ماهیت کار متفاوت است.

آدرس اینترنتی